تحولات آوائی در زبان‌های سامی و نقش آن بر تفاوت قرائات قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استاد حوزه علمیه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

هدف: این پژوهش با بررسی خاستگاه‌های واجی قرائات گونه‌گون قرآن کریم، درصدد است نشان دهد که تحولات تاریخی آواها از نیا-سامی به گویش‌های عربی کلاسیک و زبان‌های هم‌خانواده سامی (عبری، آرامی، سریانی، اکدی و گعزی) چگونه بر اختلاف قرائات اثر گذاشته‌اند.
روش‌شناسی: پژوهش با بهره‌گیری از روش زبان‌شناختی تاریخی-تطبیقی و در چارچوبی توصیفی-تحلیلی، هم‌ریشه‌های واژگانی، جابه‌جایی‌های واجی (همخوان‌های لبی، صفیری، بین‌دندانی، حلقی، کامی/نرمکامی و روان) و داده‌های گویشی را در پیکره‌های کهن سامی، در کنار روایت‌های قرائات متواتر و غیرمتواتر قرآن، به‌صورت تطبیقی بررسی می‌کند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از قرائات متفاوت ــ از جمله همگونی b/f، جابه‌جایی ṯ/f، تناوب s/š، گونه‌گونی ṣ/s/z در «صراط» و «سقر»، دگرگونی ḏ/d در «اتّکر/ادّکر» و جابه‌جایی ḥ/ʿayn در «عتّى» ــ نمودهای نظام‌مند قوانین منظم واجی سامی و تحولات منطقه‌ای گویش‌های عربی هستند، نه خطاهای کاتبان یا سازگارسازی‌های حدسی و تصادفی.
نتیجه‌گیری: زبان‌شناسی تطبیقی سامی معیار علمی و عینی نیرومندی برای بازسازی صورت‌های آغازین و تمایز میان قرائات نخستین و نوآوری‌های واجی ثانوی فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که تنوع قرائات قرآنی، مسیرهای اصیل و کهن گویشیِ نهفته در گستره خانواده زبان‌های سامی را حفظ کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Phonetic Developments in Semitic Languages and Their Role in the Divergence of Quranic Readings (Qirāʾāt)

نویسنده [English]

  • mirza mohammad reza safaei takhteh folady
Professor at the Islamic Seminary of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Objective: This study aims to investigate the phonological origins of variant Quranic readings (Qirāʾāt) by examining how historical phonetic sound shifts from Proto-Semitic into classical Arabic dialects and sister Semitic languages (Hebrew, Aramaic, Syriac, Akkadian, and Ge'ez) influenced reading divergences.
Methodology: Adopting a comparative-historical linguistic methodology within a descriptive-analytical framework, the study cross-examines lexical cognates, phonological sound shifts (labials, sibilants, interdentals, gutturals, velars, and liquids), and dialectal data across ancient Semitic corpora alongside canonical and noncanonical Quranic transmissions.
Findings: Findings reveal that numerous variant readings (e.g., b/f assimilation, ṯ/f shifts, s/š alternations, ṣ/s/z variations in ṣirāṭ and saqar, ḏ/d mutations in iddakara, and ḥ/ʿayn shifts in ‘attā) are systematic manifestations of regular Semitic phonological rules and regional Arabian dialectal developments, rather than scribal errors or random conjectural adaptations.
Conclusion: Comparative Semitic linguistics provides a rigorous, objective benchmark to reconstruct proto-forms and distinguish primary readings from secondary phonetic innovations, validating that diverse Quranic readings preserve authentic, ancient dialectal trajectories embedded within the broader Semitic language family

کلیدواژه‌ها [English]

  • Phonetic Shifts
  • Semitic Languages
  • Quranic Readings (Qirāʾāt)
  • Comparative Historical Linguistics
  • Arabic Dialects

مراجع

  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌جنی، أبی الفتح، سر صناعة الإعراب، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۰م.
  3. ابن‌جنی، المحتسب فی تبیین وجوه شواذ القراءات، بی‌جا: وزارة الأوقاف، ۱۹۹۹م.
  4. ابن‌حاجب، الإیضاح فی شرح المفصل، دمشق: دار سعدالدین، ۱۴۲۵ق.
  5. ابن‌رسته و ابن سعد، نشوة الطرب فى تاریخ جاهلیة العرب، تحقیق نصرت عبدالرحمان، عمّان، ۱۹۸۲م.
  6. ابن‌سیده، المحکم والمحیط الأعظم، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۰م.
  7. ابن‌عاشور، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة للنشر، بی‌تا.
  8. ابن‌عصفور، الممتنع فی التصریف، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۹۶م.
  9. ابن‌عطیه، عبدالحق، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۲ق.
  10. ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، لبنان: دار الفکر، ۱۹۷۹م.
  11. ابن‌فارس، مجمل اللغة، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۸۶م.
  12. ابن‌منظور، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۴ق.
  13. ابن‌هائم، شهاب‌الدین، التبیان فی تفسیر غریب القرآن، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۴۲۳ق.
  14. ابوحیان، محمد بن یوسف، بحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
  15. ازهری، محمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.
  16. استرآبادی، رضی‌الدین، شرح شافیه ابن حاجب، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا.
  17. برگستراسر، گوتهلف، التطور النحوی، تحقیق رمضان عبدالتواب، قاهره: الجانجی، ۱۹۹۴م.
  18. جواد علی، المفصل فى تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۳۹۱ش.
  19. جفری، آرتور، واژه‌های دخیل در قرآن مجید، تهران: توس، بی‌تا.
  20. خوئی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه احیاء آثار امام خوئی، بی‌تا.
  21. دمیاطی، عبدالغنی، اتحاف فضلاء البشر فی القراءات الاربعه عشر، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۶م.
  22. دمیری، حیاة الحیوان الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۱۳م.
  23. دوسری، إبراهیم بن سعید، معجم المصطلحات فى علمى التجوید والقراءات، چاپ اول، ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود، ۲۰۰۴م.
  24. دیکنقوز، شمس‌الدین احمد، شرحان على مراح الأرواح فی علم الصرف، مصر: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی، ۱۹۵۹م.
  25. زبیدی، مرتضی، تاج العروس فی شرح القاموس، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
  26. زمخشری، جارالله، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  27. سیبویه، الکتاب، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۱ق.
  28. سمین حلبی، الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، دمشق: دار القلم، بی‌تا.
  29. سیرافی، حسن بن عبدالله، شرح کتاب سیبویه، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۹ق.
  30. سیوطی، جلال‌الدین، المزهر فی علوم اللغة وأنواعها، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
  31. شبیری، زهراء، پژوهشى پیرامون اختلاف قرائتها، رواق اندیشه، شماره ۳۱، ۱۳۸۳ش.
  32. شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربى، بی‌تا.
  33. صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
  34. صواف، محمد توفیق، عبریة مبسطة، چاپ اول، دمشق: دار المسبار، ۲۰۰۴م.
  35. طبرسی، مجمع البیان، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۹۹۵م.
  36. عبدالتواب، رمضان، فی قواعد السامیات، قاهره: الجانجی، ۱۴۰۳ق.
  37. عبدالتواب، رمضان، المدخل إلى علم اللغة، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۹۸۰م.
  38. عبدالتواب، رمضان، فصول فی فقه العربیه، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۴۲۰ق.
  39. عکبری، أبوالبقاء، التبیان فی اعراب القران، قاهره: عیسى البابی الحلبی وشرکاه، بی‌تا.
  40. علامی، ابوالفضل، پژوهشی در علم تجوید، تهران: انتشارات زمزم هدایت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۶ش.
  41. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربى، ۱۴۲۰ق.
  42. فراء، ابوزکریا، معانی القرآن، مصر: دارالمصریه للتألیف و الترجمه، بی‌تا.
  43. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم: دار الهجرت، ۱۴۱۰ق.
  44. فضلی، عبدالهادی، مقدمه‌ای بر تاریخ قراءات قرآن کریم، تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، بی‌تا.
  45. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، قاهره: مطبعه بولاق، ۱۸۷۲م.
  46. قرطبی، شمس‌الدین، الجامع لأحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریة، ۱۹۶۴م.
  47. کسائی، علی بن حمزه، معانی القرآن، قاهره: دار بقاء، ۱۹۹۸م.
  48. لیونز، جون، اللغة وعلم اللغة، چاپ اول، قاهره: دار النهضة العربیة، ۱۹۸۱م.
  49. مکی بن ابی طالب، الهدایة إلى بلوغ النهایة، شارجه: جامعة الشارقه، ۲۰۰۸م.
  50. معرفت، محمدهادی، التمهید، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی، ۱۳۸۶ش.
  51. ملّا حویش، بیان المعانی، دمشق: مطبعة الترقی، ۱۹۶۵م.
  52. نحاس، ابوجعفر، اعراب القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۱ق.
  53. واحدی، ابوالحسن، التَّفْسیر البسیط، ریاض: دانشگاه امام محمدبن سعود الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
  54. Hebrew Bible.
  55. Brockelmann, Carl, Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen, bd. I-II, Berlin, 1913.
  56. Costaz, Louis, Syriac-French-English-Arabic Dictionary, Beyrouth: DAR EL MACHERQ, 2002.
  57. Dillmann, August, Ethiopian-Latin Dictionary, with an Index of Latin Words, Lipsiae: T.O. Weigel, 1865.
  58. Gesenius, Wilhelm, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, Oxford: Clarendon Press, 1906.
  59. Moscati, Sabatino, Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1980.
  60. Smith, J. Payne, A Compendius Syriac Dictionary, London: the Clarendon Press, Oxford, 1903.
  61. The Brooklyn Museum Aramaic Papyri, New Documents of the Fifth Century B.C. from the Jewish Colony at Elephantine, New Haven, 1953.
  62. Tolmacheva, Marina, The Zanj Language, Leiden University Catalogue, 1975.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 20 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش: 10 اردیبهشت 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار