مولفه های موثر در تلاوت قرآن کریم از منظر امام شهید خامنه ای

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه الهیات و معارف اسلامی استادیار ،۴ واحد سراب دانشگاه آزاد اسلامی ،سراب ایران

2 استادیار گروه علوم وفنون قرائات مجتمع عالی قرآن و حدیث، جامعة المصطفى العالمیة، قم، ایران

3 دانش پژوه سطح چهار رشته علوم و فنون قرائات جامعة المصطفی العالمیه

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف شناسایی و دسته‌بندی مؤلفه‌های مؤثر در تلاوت قرآن کریم از منظر بیانات مقام معظم رهبری انجام شده است. این مطالعه درصدد است تا با تحلیل نظام‌مند دیدگاه‌های ایشان، چارچوبی نظری برای مؤلفه‌های اساسی تلاوت صحیح و تأثیرگذار ارائه دهد.
روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت‌دار انجام شده است. جامعه آماری پژوهش، مجموعه بیانات مقام معظم رهبری در جلسات تفسیر قرآن، دیدار با قاریان و مراسم مختلف قرآنی طی سال‌های ۱۳۶۹ تا ۱۳۸۸ می‌باشد. داده‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس معیارهای ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم با موضوع تلاوت و قرائت، گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش کدگذاری باز و محوری صورت گرفته و مؤلفه‌های استخراج‌شده در چهار دسته اصلی طبقه‌بندی شده‌اند.
یافته‌ها: تحلیل بیانات مقام معظم رهبری منجر به شناسایی هشت مؤلفه کلیدی در تلاوت قرآن گردید که عبارت‌اند از: ۱) توجه به معنای آیات و القای مفاهیم قرآنی در تلاوت، ۲) رعایت اصول قطع و وصل صحیح، ۳) اهمیت وقف و ابتدا و نغمه‌های صحیح، ۴) ایجاد خشوع و تضرع در قرائت، ۵) توجه به تناسب آیات با مکان و مخاطب، ۶) انس با قرآن و اخذ موعظه از آن، ۷) تقلید از قاریان برجسته جهان اسلام (نظیر مصطفی اسماعیل، صدیق منشاوی و عبدالفتاح شعشاعی)، ۸) توجه به سیاق و ارتباط معنایی آیات. همچنین مشخص گردید که مؤلفه‌های مذکور در سه سطح ساختاری (قطع و وصل، وقف و ابتدا)، معنایی (توجه به معنا، القای مفاهیم) و عاطفی (خشوع، انس با قرآن) قابل دسته‌بندی هستند.
نتیجه‌گیری: بیانات مقام معظم رهبری حاوی رویکردی جامع و چندبعدی به مقوله تلاوت قرآن است که فراتر از جنبه‌های فنی و تجویدی، بر ابعاد معنایی، عاطفی و ارتباطی تأکید دارد. مؤلفه‌های استخراج‌شده می‌توانند به‌عنوان الگویی نظری برای آموزش قاریان، ارزیابی تلاوت‌ها و سیاست‌گذاری در رسانه‌های جمعی مورد استفاده قرار گیرند. پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آتی، مؤلفه‌های مذکور در قالب مدل مفهومی منسجم ارائه شده و میزان کاربست آنها در تلاوت‌های معاصر بررسی گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

"The Impact of Waquf and Ibtida on the Interpretation of Quranic Verses Related to Stories"

نویسندگان [English]

  • Maryam Atefi 1
  • Abdollah Jebraili Jelodar 2
  • Habib Abduh 3
1 Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Sarab Branch, Islamic Azad University, Sarab, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic Recitation Sciences and Arts, Higher Institute of Quran and Hadith, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
3 PhD scholar in the field of recitation sciences and techniques at Al-Mustafa Al-Alamiyah University
چکیده [English]

Objective: This study aims to identify and classify the effective components in the recitation of the Holy Qur’an from the perspective of the Supreme Leader of the Islamic Revolution (Ayatollah Khamenei). It seeks to systematically analyse his statements in order to propose a theoretical framework for the essential elements of a correct and impactful recitation.
Method: A qualitative approach with a directed content analysis method was employed. The research population consists of the Supreme Leader’s statements delivered in Qur’anic interpretation sessions, meetings with reciters, and various Qur’anic ceremonies between 1990 and 2009. Data were collected through purposive sampling based on direct or indirect relevance to the topic of recitation. The data were analysed using open and axial coding, and the extracted components were categorised into four main themes.
Findings: The analysis resulted in the identification of eight key components: (1) attending to the meaning of verses and conveying Qur’anic concepts through recitation; (2) observing correct pause and connection (waqf and waṣl); (3) proper stopping, beginning, and melodic phrasing; (4) engendering humility and supplication in recitation; (5) selecting verses appropriate to the context and audience; (6) fostering familiarity with the Qur’an for taking admonition; (7) emulating distinguished reciters (e.g., Muṣṭafā Ismā‘īl, Ṣiddīq al‑Minshāwī, ‘Abd al‑Fatāḥ Sha‘shā‘ī); and (8) paying attention to contextual coherence and semantic relations. These components are classifiable into three levels: structural (pause/connection), semantic (meaning and conveyance), and affective (humility and intimacy with the Qur’an).
Conclusion: The Supreme Leader’s discourse presents a comprehensive multi‑dimensional approach to Qur’anic recitation, extending beyond technical and tajwīd aspects to emphasise semantic, affective, and communicative dimensions. The extracted components can serve as a theoretical model for training reciters, evaluating performances, and guiding media policy. Future research is recommended to formulate these components into a coherent conceptual model and examine their application in contemporary recitations.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Qur’an
  • Recitation (Tilāwah)
  • Supreme Leader
  • Effective Components
  • Qur’anic Reading (Qirā’ah)
  • Content Analysis
قرآن کریم.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۴۰۶ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: چاپ دوم.
ابن‌فارس، احمد. (بیتا). معجم مقاییس اللغة. قم: انتشارات اسلامی.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (۱۴۰۸ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن (ج۹). مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول.
انجمن تخصصی قاریان قرآن کریم مصری. (بیتا). معرفی قاریان و زندگینامه آنها. برگرفته از qharian.ir.
بستانی، فؤاد افرام. (۱۳۷۵ش). فرهنگ ابجدی. تهران: چاپ دوم.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۳۷۴ش). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن. تهران: چاپ دوم.
زرکشی، ممد بن بهادر. (۱۴۱۰ق). البرهان فی علوم القرآن (ج۱). بیروت: دار المعرفة، چاپ اول.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۰ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج۱). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبری، محمد بن جریر. (۱۳۵۶ش). ترجمه تفسیر طبری (ج۷). تهران: توس، چاپ دوم.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۷۴ش). ترجمه تفسیر المیزان (ج۲۰). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی (ج۲). تهران: مکتبة الصدر، چاپ دوم.
قرائتی، محسن. (۱۳۸۸ش). تفسیر نور (ج۳ و ج۹). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ اول.
قرشی بنابی، علی‌اکبر. (۱۴۱۲ق). قاموس قرآن (ج۱ و ج۵). تهران: چاپ ششم.
قطب، سید. (۱۴۲۵ق). فی ظلال القرآن (ج۳). بیروت: دار الشروق، چاپ سی‌وپنجم.
کمال نجمی. (بیتا). زندگانی شیخ مصطفی اسماعیل در سایه قرآن کریم (ترجمه و تحقیق سعید ملاحسینی). تهران: انتشارات سروش، چاپ سوم.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (ط - الإسلامیة) (ج۲). تهران: چاپ چهارم.
معرفت، محمدهادی. (۱۴۱۰ق). التمهید فی علوم القرآن (ج۲). قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، چاپ سوم.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (۱۳۸۲ش). دایرة المعارف قرآن کریم (ج۸). قم: بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ سوم.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۱ش). تفسیر نمونه (ج۷ و ج۹). تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم.
بیانات مقام معظم رهبری (برگرفته از پایگاه رسمی khamenei.ir):
    بیانات در پایان مراسم قرائت قاریان قرآن (۱۳۶۹/۰۱/۱۹).
    بیانات در مراسم تودیع قاریان قرآن (۱۳۷۰/۰۲/۰۶).
    بیانات در جلسه سوم تفسیر سوره حمد (۱۳۷۰/۰۱/۲۱).
    بیانات در دیدار جمعی از قاریان (۱۳۷۱/۱۲/۱۷).
    بیانات در اولین دیدار با نمایندگان مجلس هشتم (۱۳۸۷/۰۳/۲۱).
    بیانات در جمع قاریان قرآن در روز اول ماه رمضان (۱۳۸۸/۰۵/۳۱).
    بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار قاریان قرآن کریم در ماه مبارک رمضان (۱۳۸۳/۰۷/۲۵).