بازنمایی قرائت و جمع قرآن امام علی(ع) در روایات شیعی اولیه؛ تحلیلی گفتمانی- تاریخی

کردلویی, ملیکا; خلوصی, داود; ستوده نیا, محمدرضا

doi:10.22034/qer.2026.22435.1300

بازنمایی قرائت و جمع قرآن امام علی(ع) در روایات شیعی اولیه؛ تحلیلی گفتمانی- تاریخی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه معارف دانشگاه علوم پزشکی ازاد اسلامی تهران. ایران.

² استادیار گروه الهیات دانشگاه فرهنگیان.ایران

³ دانشیارگروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات ومعارف ا هل بیت(ع)، دانشگاه اصفهان، ایران

10.22034/qer.2026.22435.1300

چکیده

هدف: این پژوهش درصدد تبیین ویژگی‌های ذاتیِ قرائت نبوی‌ای است که به امام علی (ع) تعلیم داده شد، روشن کردن مرجعیت علمی متمایز ایشان در علوم قرآن در مقایسه با دیگر صحابه و پر کردن خلأ تاریخی در زمینه تحلیل محتوایی کیفی روایات مربوط به آموزش نظام‌مند نبویِ اقراء.
روش‌شناسی: با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تحلیل محتوای ترکیبیِ کمی و کیفی، روایات محوری درباره مصحف امام علی (ع) در منابع بنیادین شیعه، از جمله کتاب سلیم بن قیس، بصائر الدرجات، الکافی و تفسیر قمی، به‌طور دقیق بررسی شده‌اند. همچنین تحلیل معنایی و فیلولوژیک اصطلاحات فنیِ «اقراء»، «املاء»، «مصحف» و «کما اُنزل» انجام گرفته است.
یافته‌ها: یافته‌های کمی و کیفی نشان می‌دهد که علوم تفسیری-هرمنوتیکی (۳۳٫۸ درصد) و جمع و تدوین (۳۰٫۸ درصد)، در کنار قرائت و املاء، هسته اصلی موضوعی این روایات را تشکیل می‌دهند. شواهد ثابت می‌کند که قرائت نبویِ وحی‌شده، واحد، یکسان و دارای مجوز الهی بوده است. انتقال آن به امام علی (ع) به‌صورت نظام‌مند و در سه بُعد یکپارچه انجام گرفت: قرائت شفاهی (اقراء)، املای نبوی و کتابت بلافاصله؛ و همه سطوح معنایی، از جمله تأویل، تفسیر، ناسخ و منسوخ و اسباب نزول را دربرمی‌گرفت.
نتیجه‌گیری: مصحف و قرائت امام علی (ع) معیار نخستینِ اصالت وحی به شمار می‌آید و معیار الهی-نبوی برای داوری درباره سلامت متن و قرائات متفاوت فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، مرجعیت معرفتی جامع اهل‌بیت (ع) در صیانت از متن قرآن و معانی اصیل آن را تثبیت می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Representation of the recitation and collection of the Quran by Imam Ali (AS) in early Shiite narrations, Discourse analysis, Historical

نویسندگان [English]

Melika kordlouie ¹
Davoud kholosi ²
Mohamadreza Sotudehnia ³

¹ Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Tehran Islamic Azad University of Medical Sciences, Iran.

² Assistant Professor, Department of Theology, Farhangian University, Iran

³ Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ahl al-Bayt (AS), University of Isfahan, Iran. .

چکیده [English]

Objective: This study aims to delineate the intrinsic characteristics of the prophetic recitation taught to Imam ʿAlī (a), elucidate his unique scholarly authority (marjaʿiyyah) in Quranic sciences relative to other companions, and bridge the historiographical gap regarding the qualitative content analysis of the prophetic pedagogical traditions (Iqrāʾ).
Methodology: Employing a descriptive-analytical approach and mixed (quantitative and qualitative) content analysis, the research rigorously examines core traditions regarding the codex of Imam ʿAlī (a) recorded in foundational Shi'i corpora (e.g., Kitāb Sulaym ibn Qays, Baṣāʾir al-Darajāt, al-Kāfī, and Tafsīr al-Qummī). It conducts a semantic and philological analysis of pivotal technical terms, namely Iqrāʾ, Imlāʾ, Muṣḥaf, and Kamā Unzila.
Findings: Quantitative and qualitative findings reveal that hermeneutic sciences (33.8%) and compilation/codification (30.8%), alongside recitation and dictation, constitute the thematic core of these traditions. The evidence proves that the revealed prophetic recitation was strictly singular, uniform, and divinely authorized. Transmission to Imam ʿAlī (a) occurred systematically across three integrated dimensions—oral recitation (iqrāʾ), prophetic dictation (imlāʾ), and immediate transcription (kitābah)—encompassing all semantic tiers, including esoteric hermeneutics (taʾwīl), exegesis (tafsīr), abrogation (nāsikh wa-mansūkh), and contexts of revelation.
Conclusion: The codex and recitation of Imam ʿAlī (a) serve as the primordial benchmark for revelation authenticity, providing a divine-prophetic criterion for adjudicating textual integrity and variant readings, thereby establishing the comprehensive epistemological authority of the Ahl al-Bayt (a) in safeguarding the Quranic text and its authentic meanings.

کلیدواژه‌ها [English]

Iqrāʾ
Imam ʿAlī (a)
Content Analysis
Compilation
Codex (Muṣḥaf)
Recitation (Qirāʾah)
Kamā Unzila

مراجع

قرآن کریم.
ابن‌ابی‌داود، حسن بن علی، رجال، تحقیق سید محمد آل بحرالعلوم، قم: منشورات رضی، ۱۳۹۲ش.
ابن‌ابی‌شیبه، ابوبکر، مسند، تحقیق عال بن یوسف العزازی، ریاض: دارالوطن، ۱۹۹۷م.
ابن‌حجر، احمد، فتح الباری، تحقیق فواد عبدالباقی، بیروت: دارالمعرفه، ۱۳۷۹ق.
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارصادر، ۱۹۶۸م.
ابن‌عبدالبر، یوسف، جامع بیان العلم و فضله، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۳۹۸ق.
ابن‌ماجه، محمد بن احمد، سنن، تحقیق فواد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیه، بی‌تا.
ابن‌ندیم، الفهرست، تحقیق ابراهیم رمضان، بیروت: دارالمعرفه، ۱۴۱۷ق.
ایازی، سید محمدعلی، مصحف امام علی(ع)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۶ش.
ایزدی، مهدی، روش‌شناسی نقد متن حدیث، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۴۰۲ش.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زهیر، دمشق: دارطوق النجاه، ۱۴۲۲ق.
جارالله، موسی، الوشیعه فی نقد عقائد الشیعه، پاکستان، ۱۳۹۶ش.
حسکانی، عبیدالله، شواهد التنزیل، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران: نشر وزارت ارشاد، ۱۴۱۱ق.
حسین‌زاده ایوری، امیرحسین و اخوان مقدم، زهره، گونه‌شناسی و نقد دیدگاه‌های مستشرقان پیرامون مسئله جمع قرآن، نشریه قرآن‌پژوهی مستشرقان، شماره ۳۶، ۱۴۰۲ش.
خلیل بن احمد، العین، قم: نشر هجرت، ۱۴۰۹ق.
دیمه‌کار، محسن و خراسانی، زهراء، روایت «سؤال از مصحف امام علی(ع) در بوته نقد»، کتاب قیم، شماره ۲۶، ۱۴۰۱ش.
راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، مصر: دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
رضایی، اسدالله، مصحف امام امیرالمؤمنین(ع)؛ حقیقت یا توهم، نشریه سراج منیر، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.
ریاحی مهر، باقر، نقد مبانی مستشرقان در حوزه اختلاف قرائت قرآن، مجله اسلام‌شناسی و قرآن‌پژوهی در جهان، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس، قم: الهادی، ۱۴۰۵ق.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، ترجمه محسن احمدی، تهران: نشر منیر، ۱۳۹۳ش.
صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، تحقیق محسن کوچه‌باغی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۴ق.
طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، قم: جامعه مدرسین، ۱۳۷۴ش.
طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق سلفی الحمدی، چاپ دوم، قاهره: مکتبه ابن تیمییه، ۱۴۱۵ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
طوسی، محمد بن حسن، رجال، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۲۰ق.
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
فرشچیان، رضا، بررسی دو شبهه درباره مصحف امام علی(ع)، مقالات و بررسی‌ها، شماره ۹۴، ۱۳۸۶ش.
فهیمی‌تبار، حمیدرضا و آذری‌فرد، مهدی، بررسی و تحلیل معیارهای طبرسی در نقد متنی احادیث تفسیری، مجله حدیث‌پژوهی، شماره ۱۳، ۱۴۰۰ش.
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق احمد البردونی، چاپ دوم، قاهره: دارالکتب المصریه، ۱۳۸۴ق.
کلینی، محمد، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
محمدی مجد، احمد، بازخوانی و تحلیل مضمون «اُجْمِعَ الْقُرْآنُ کَمَا أُنْزِلَ» در تدوین مصحف امام علی(ع)، قرآن‌شناخت، شماره ۳۳، ۱۴۰۳ش.
محمدی، محمدحسین، بررسی رویکردهای گلدزیهر درباره منشأ اختلاف قرائات، مطالعات قرائت قرآن، شماره ۷، ۱۳۹۵ش.
مشکور، محمدجواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۷۵ش.
مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
مفید، محمد بن محمد، المسائل السرویه، تحقیق صائب عبدالحمید، بیروت: دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
موتسکی، هارالد، بازنگری دیدگاه‌های غربی در پرتو پیشرفت‌های روش‌شناختی جدید، ترجمه فروغ پارسا، شماره ۴۴، ۱۳۸۶ش.
مهدیان‌فر، رضا؛ یوسف‌وند، راضیه؛ و بنی‌صدر، سیده راضیه، بررسی و نقد دیدگاه مشهور درباره ترتیب مصحف امام علی(ع)، مطالعات قرآنی، شماره ۴۶، ۱۴۰۰ش.
نجارزادگان، فتح‌الله، بررسی و نقد اسناد مصحف امام علی(ع) در منابع فریقین، مقالات و بررسی‌ها، شماره ۶۸، ۱۳۷۹ش.
نکونام، جعفر، ترتیب مصحف امام علی(ع) موافق نزول یا موافق؟، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شماره ۲، ۷۹‑۱۰۸، ۱۳۸۶ش.
نولدکه، تئودور، تاریخ قرآن، ترجمه جورج تامر، نیویورک: دارالنشر جورج آلمز، ۲۰۰۰م.
Motzki, H., Analysing Muslim Traditions: Studies in Legal, Exegetical and Maghāzī Ḥadīth, Brill, 2010.
Orel, Vladimir E. & Stolbov, Olga, Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden/New York, 1995.