سکت قرآنی و دلالت‌های بلاغی آن در روایت حفص از عاصم از طریق شاطبیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

هدف: این پژوهش درصدد تبیین ارزش‌های زیبایی‌شناختی، کارکردهای بلاغی و اهمیت تفسیری پدیده «سَکت» (درنگ بدون تنفس) در چهار موضع مورد اتفاق در روایت حفص از عاصم از طریق شاطبیه است و کارکرد متمایز آن را از «وقف» متعارف (درنگ همراه با تنفس) و «وصل» (تلاوت پیوسته) روشن می‌کند.
روش‌شناسی: با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر بلاغت آکوستیک، ساختار هم‌متن آیات، تحقق آوایی سَکت در روایت حفص، مقایسه آن با دیگر قرائات متواتر و تلفیق دیدگاه‌های زبانی و تفسیری کلاسیک بررسی شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که سَکت در روایت حفص صرفاً یک قرارداد آوایی نیست، بلکه ابزاری فعال برای تفسیر و بلاغت است. در سوره کهف (۱۸:۱ـ۲)، مانع از آن می‌شود که «قیّماً» به‌اشتباه صفت «عِوَجاً» تلقی شود و گذار از نفی مطلق نقص به اثبات مثبت هدایت را نشان می‌دهد. در سوره یس (۳۶:۵۲)، پرسش ناامیدانه منکرانِ رستاخیز را از پاسخ قاطع مؤمنان/فرشتگان جدا می‌کند. در سوره قیامت (۷۵:۲۷)، رنج، تعلیق و قطع نفس در لحظه احتضار را به‌صورت صوتی بازتاب می‌دهد. در سوره مطففین (۸۳:۱۴)، گذار بلاغی از بازدارندگی قاطع «کَلّا» به علت اخلاقیِ کفر، یعنی «ران»، را آشکار می‌سازد.
نتیجه‌گیری: سَکت قرآنی به‌عنوان وقفی اصیل و منقول و بدون تنفس، میان صورت‌بندی آوایی و ژرفای الهیاتی پل می‌زند، هوشیاری شناختی را برمی‌انگیزد و فهم تفسیری را غنی‌تر می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Quranic Sakt and Its Rhetorical Implications in the Narration of Hafs from Asim via the Shatibiyyah Pathway

نویسندگان [English]

  • Sadegh Ghasemzadeh 1
  • Amir-Mohammad Khazravi, 2
  • Dr. Soheila Pirouzfar 3
1 M.A. in Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 PhD student in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Objective: This study aims to elucidate the aesthetic values, rhetorical functions, and exegetical significance of the phenomenon of Sakt (breathless pause) across its four consensus positions in the narration of Ḥafṣ from ‘Āṣim via the Shāṭibiyyah pathway, establishing its functional divergence from conventional Waqf (pausing with breath) and Waṣl (continuous recitation).
Methodology: Employing a descriptive-analytical method grounded in acoustic rhetoric, this research investigates the structural co-text of the verses, the phonetic realization in Ḥafṣ’s transmission, comparative analysis with other canonical Qirā’āt, and the synthesis of classical linguistic and exegetical scholarship.
Findings: The findings demonstrate that Sakt in Ḥafṣ’s narration functions as an active rhetorical-interpretive instrument rather than a mere phonetic convention. In Surah al-Kahf (18:1–2), it prevents qayyiman from being mistakenly parsed as an adjective modifying ‘iwajā, marking the shift from absolute negation of defect to positive affirmation of guidance. In Surah Yā-Sīn (36:52), it demarcates the despairing inquiry of resurrected disbelievers from the definitive rejoinder of believers/angels. In Surah al-Qiyāmah (75:27), it acoustically mirrors the agony, suspense, and cessation of breath at death throes. In Surah al-Muṭaffifīn (83:14), it manifests the rhetorical transition from categorical deterrence (kallā) to the moral etiology of disbelief (rāna).
Conclusion: As an authentic, transmitted pause without breath, Quranic Sakt bridges phonetic articulation and theological depth, stimulating cognitive vigilance and enriching exegetical comprehension.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quranic Rhetoric
  • Sakt (Breathless Pause)
  • Hafs from Asim
  • Al-Shatibiyyah
  • Waqf and Ibtida'
  • Qira'at Studies
  1. قرآن کریم.
  2. آلوسی، شهاب‌الدین محمود بن عبدالله الحسینی، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
  3. ابن‌جزری، محمد بن محمد بن یوسف، النشر فی القراءات العشر، تحقیق علی محمد الضباع، مصر: دار الکتب العربیة، بی‌تا.
  4. ابن‌جزری، محمد بن محمد بن یوسف، غایة النهایة فی طبقات القراء، تحقیق برجستراس، قاهره: مکتبة ابن‌تیمیة، ۱۳۵۱ق.
  5. ابن‌جزری، محمد بن محمد بن یوسف، منجد المقرئین ومرشد الطالبین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
  6. ابن‌خالویه، حسین بن احمد ابوعبدالله، الحجة فی القراءات السبع، تحقیق عبدالعال سالم مکرم، بیروت: دار الشروق، ۱۴۰۱ق.
  7. ابن‌زنجله، عبدالرحمن بن محمد ابوزرعه، حجة القراءات، تحقیق سعید الأفغانی، بیروت: دار الرسالة، بی‌تا.
  8. ابن‌عاشور، محمد الطاهر بن محمد، التحریر والتنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق/۲۰۰۰م.
  9. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  10. ابن‌هشام، جمال‌الدین ابومحمد عبدالله بن یوسف، مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب، تحقیق مازن المبارک و محمد علی حمدالله، بیروت: دار الفکر، ۱۹۸۵م.
  11. ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف بن حیان، البحر المحیط، تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
  12. أزدی، ابوبکر محمد بن حسن بن درید، جمهرة اللغة، تحقیق رمزی منیر بعلبکی، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۷م.
  13. ثعلبی، ابوالسحاق احمد بن ابراهیم النیسابوری، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
  14. جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۳ق.
  15. جودة، فیصل عبدالله حسن، توجیه المتواتر فی ضوء الأحرف السبعة على القول بانها لغات، رساله دکتری در قرائات و علوم آن، طنطا: دانشگاه الأزهر، کلیة القرآن الکریم للقراءات وعلومها، ۱۴۴۳ق/۲۰۲۱م.
  16. خطیب بغدادی، ابوبکر احمد بن علی بن مهدی، تاریخ بغداد وذیوله، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
  17. خطیب، عبدالکریم یونس، التفسیر القرآنی للقرآن، قاهره: دار الفکر العربی، بی‌تا.
  18. خلوتی، اسماعیل حقی بن مصطفی الإستانبولی، روح البیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  19. درویش، محیی‌الدین بن احمد مصطفی، إعراب القرآن وبیانه، بیروت: دار ابن‌کثیر، ۱۴۱۵ق.
  20. دعاس، قاسم حمدان، إعراب القرآن الکریم، دمشق: دار المنیر - دار الفارابی، ۱۴۲۵ق.
  21. دمیاطی، شهاب‌الدین احمد بن محمد بن عبدالغنی، إتحاف فضلاء البشر فی القراءات الأربعة عشر ویسمى (منتهى الأمانی والمسرات فی علوم القراءات)، تحقیق أنس مهرة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
  22. رازی، عبدالرحمن بن التمیمی ابن‌ابی حاتم، الجرح والتعدیل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۷۱ق/۱۹۵۲م.
  23. رازی، فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر التیمی، مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  24. راغب اصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالقلم، ۱۴۱۲ق.
  25. زجاج، ابراهیم بن السری بن سهل، معانی القرآن وإعرابه، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
  26. زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر الوسیط، دمشق: دار الفکر، ۱۴۲۲ق.
  27. زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م.
  28. زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمرو بن احمد، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
  29. سعدی، عبدالرحمن بن ناصر بن عبدالله، تیسیر الکریم الرحمن فی تفسیر کلام المنان، تحقیق عبدالرحمن بن معلا اللویحق، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۰ق/۲۰۰۰م.
  30. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م.
  31. شاطبی، القاسم بن فیره بن خلف، متن الشاطبیة المسمى حرز الأمانی و وجه التهانی فی القراءات السبع المثانی، تحقیق محمد تمیم الزعبی، مصر: دار الهدى، ۲۰۰۵م.
  32. طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره: دار نهضة مصر، بی‌تا.
  33. عمر، احمد مختار، معجم القراءات القرآنیة، تهران: اسوة، ۱۴۱۲ق.
  34. فراء، ابوزکریا یحیی بن زیاد، معانی القرآن، تحقیق احمد یوسف نجاتى /محمد على نجار /عبدالفتاح اسماعیل شلبى، مصر: دار المصریة، بی‌تا.
  35. قارئ، عبدالعزیز بن عبدالفتاح، قواعد التجوید على روایة حفص عن عاصم بن أبی النجود، بیروت: مؤسسة الرسالة، بی‌تا.
  36. قرطبی، ابوعبدالله محمد بن احمد بن ابی‌بکر بن فرح الانصاری، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق سمیر البخاری، ریاض: دار عالم الکتب، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۳م.
  37. قشیری، عبدالکریم بن هوازن بن عبدالملک، لطائف الإشارات، تحقیق ابراهیم البسیونی، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، بی‌تا.
  38. قطان، مناع، مباحث فی علوم القرآن، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۰م.
  39. قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، ۱۴۱۲ق.
  40. کفوی، ایوب بن موسی الحسینی القَریمی ابوالبقاء، الکلیات، تحقیق عدنان درویش، بیروت: مؤسسة الرسالة، بی‌تا.
  41. مرصفی، عبدالفتاح بن السید عجمی بن السید، هدایة القاری إلى تجوید کلام الباری، قاهره: مکتبة طیبة، بی‌تا.
  42. نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد بن اسماعیل، إعراب القرآن، تحقیق زهیر غازی زاهد، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م.
  43. نحاس، ابوجعفر احمد بن محمد بن اسماعیل، معانی القرآن الکریم، تحقیق محمد علی الصابونی، مکه: جامعة أم القرى، ۱۴۰۹ق.
  44. نسفی، ابوالبرکات عبدالله بن احمد بن محمود حافظ‌الدین، مدارک التنزیل وحقائق التأویل، تحقیق یوسف علی بدیوی، بیروت: دار الکلم الطیب، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.